گنبد درخشان فيروزه اي

در نزديکي زنجان، در ميانه فلات ايران، دشت سرسبزي است که هفتصد سال پيش از اين «ارون» (از جانشينان هلاکو خان) را شيفته خود کرد؛ و بعد فرزندش «اولجايتو» رؤياي ايجاد شهري بزرگ در اين دشت را محقق کرد.

   «گنبد سلطانيه»، در سي کيلومتري زنجان، تجليگاه هنر و معماري دوره ايلخاني است که در اواخر قرن هشتم  ساخته شده و کاشيکاري و آجرکاري بینظیرش آن را از هر اثر ديگري در جهان متمايز مي کند.

    معمارباشي اولجايتو - كه اين بناي شگرف حاصل كار اوست -‌ «علي شاه» نام داشته است. علي شاه، كه ساخت «شنب غازان» و مسجد جامع تبريز نيز كار او بوده، بظاهر نزد شاه مقام بالايي داشته است؛ زیرا نام وي سه بار در تزيينات نقاشي مقبره اولجايتو به چشم مي‌خورد.

    بناي هشت ضلعي مقبره اولجايتو، با گنبد نيمكره‌اي و به ارتفاع 54 متر و قطر 25 متر، با كاشيهاي آبي روشني  پوشانده شده است. در هريك از هشت ضلع، مناره منقوش آبي درخشاني ساخته شده كه گنبد را همچون  نگيني در بر گرفته‌ است.

 درون آرامگاه اوجايتو، با دو نقش آجر و كاشي و گچ رنگي تزيين شده است. تزيين قسمت بيروني در سال 690 و  تزيين قسمت دروني (با آجر و كاشي) در سال 692 به پايان رسيد. آجرهاي تزييني روي ديوارها سبك و طلايي  است و در آنها‌ كاشيهاي كوچك تيره‌اي كار گذاشته بودند تا كتيبه‌هاي بزرگ كوفي را تشكيل دهد.

  در 692، سه سال پيش از مرگ سلطان، به فرمان او، بار ديگر بنا را با گچ رنگي تزيين كردند. تزيينات اين بنا از كار  بهترين طراحان آن زمان نشان دارد. طرحها متنوع و شامل ترنجهاي بزرگ شبكه‌اي يا كاشيهاي نقاشي شده و  نقشهاي گل ياقوتي و زنگاري و آبي تند و طلايي روي زمينه‌اي روشن است و همه جا كتيبه‌هايي از آيات قرآني پيام الهي را ابلاغ مي‌كند.

  اين بنا از لحاظ ساختار شاهكار است و حاصل كار هنرمندي كامل؛ بنايي كه چون نگيني در شهر كوچك سلطانيه مي‌درخشد و در برابر بادهاي شديد و از جا كننده منطقه، در طول 700 سال، همچنان مقاومت كرده است.

   کميته ميراث جهاني در نوزدهم تيرماه سال 1384، بعد از گزارش کارشناس «ايکوموس» (شوراي حفاظت از محوطه ها و بناهاي تاريخي) در بيست و نهمين اجلاس اين کميته در شهر دوربان افريقاي جنوبي، با اکثريت آرا و بدون هيچ مخالفتي، بزرگترين گنبد آجري جهان را با عنوان هفتمين اثر تاريخي ايران در فهرست ميراث جهاني يونسکو به ثبت رساند.